به بهانه " نشست چهارم آب" در ترکیه، مارچ 2009 و تدوین چشم انداز 20 ساله آب کشور

کاهش ظرفیت منابع طبیعی سیاره زمین به شوند ( علت ) رشد هراسناک جمعیت و ترقی سطح الگوهای مصرف غربی ، به خصوص آمریکایی در 50 سال اخیر و تسری آن به سایر جوامع، سبب شد که اندیشمندان و کارشناسان دلسوز جهان از حدود 4 دهه پیش در جست وجوی راه حل برای برقراری تعادل و توازن بین منابع و مصارف برآیند.
   منابع طبیعی و بویژه منابع آب و شیوه های بهره برداری از آنها از اهمیت و حساسیت زیادی برخوردارشده است .
    کلوب رم با انتشار مهم ترین گزارش های خود بسان   “محدودیت های رشد” 1972،  “کیفیت بشری و ادعا نامه علیه انسان گرایی نوین” 1975،  “معمای بشری، آینده و یادگیری” 1979،  “آینده در دست های ماست” 1981 و ” جهان در آستانه قرن بیست و یکم”  1982  پیشتاز این چالش شناخته شد.
   از سال 1972  و بعد از تشکیل کنفرانس استکهلم در سوئد،  فعالیت های جهانی شدت گرفت و انواع گوناگون کنفرانسرها و نشسترهای ادواری جهانی برقرار شد.  شوراها و انجمن های همیشگی در زمینه محیط زیست پایدار، زمین و  مهم تر از آن در زمینه  آب  تشکیل شد  و انواع  گزارش ها و قطعنامه ها تهیه و تصمیمات مهم جهانی در سطح روسای کشورها و وزیران اتخاذ شد .
   در مدت  این 40 سال، نهادهای مردمی و تشکل های جورا جور ملی و جهانی نیز در یک پیوند تنگاتنگ به برکت اینترنت، با تلاشی پیگیر برای دستیابی به راه حل های مناسب به تعامل، اندیشه ورزی و چاره جویی پرداختند.
  سوال اساسی این است که حاصل همه چالش ها، نشست ها، گفت وگوها ، نوشتارها و موافقتنامه ها برای کاهش بحران آب و نجات سیاره زمین از "ورشکستگی آبی"  به کجا رسید و نتایج کاربردی آن چگونه است؟
   وضعیت حاضر جهان، بازتابی است از روند شتابان افزایش جمعیت ، ترقی بی رویه الگوهای مصرف غربی، رشد اقتصادی کاذب کشورها و سود جویی سوداگران که سبب شده تا سیاره زمین به سوی "ورشکستگی آبی" روان شود.
   ممکن است بدبینانه انگار شود؛ ولی شرط احتیاط است که واقع بینانه با قضایا برخورد کنیم . با ادامه روند فعلی، دوران غرش رودخانه های خروشان، جویبارهای شفاف و مصفا، سفره های زیرزمینی سرشار از آب شیرین، دوش های فرحبخش صبحگاهی، شیرهای پر از آب  و آبپاشی شمعدانی ها و گل های معطر یاس می رود که  به سر رسد.
  گزارش نشست اقتصادی جهانی در سال 2006 در داووس سویس، حاکی از آن است که بحران و کمبود آب ، طی 20 سال آینده سبب از دست رفتن بخشی از تولید غله جهان برابر جمع تولید آمریکا و هند      می شود. درهمین گزارش آمده  که 39 درصد منابع آب آمریکا و 31 درصد منابع آب  اروپا  به مصرف تولید انرژی این مناطق می رسد .  انتظار می رود رقابت ، برای دسترسی به آب، بیشتر طی 20 سال آینده تشدید و با دشواری های بیشتری روبرو شود ؛ زیرا پیش بینی شده که رشد آب مورد نیاز برای تولید انرژی در آمریکا ، به 165 و در اروپا به 130 درصد برسد. بدیهی است که این خود فشار افزونتری بر سهمیه آب کشاورزی وارد کرده  و امنیت غذایی را مورد تهدید بیشتری قرار خواهد داد.
   براساس گزارش داووس ، یخچال های هیمالیا در آسیا تا سال 2100 از بین خواهد رفت. سایر یخچال ها مانند آلپ در اروپا، آند در آمریکای جنوبی و کیلمانجارو در آفریقا نیز بشدت در معرض نابودی قرار دارند . 70 درصد رودخانه های جهان با تغذیه مخازن سدها و تامین آب کشاورزی رو به خشکی گذارده  و در همین پیوند، به نظر می رسد طی دو دهه آینده ، معاملات  بازار آب ، مهم تر از معاملات  بازار نفت شود . در نتیجه به گونه ای که منابع آب در ایران و جهان مدیریت می شود، انتظار می رود جهان پیش از پایان منابع نفتی، با تخلیه کامل منابع آب های زیر زمینی و کمبود شدید آب های سطحی روبرو شود.
   در این پیوند به نظر می رسد  طراحی  سامانه های آبی در بسیاری کشورها از جمله ایران،  هنوز برپایه معیارها و سامانه های 50 سال گذشته  صورت می گیرد؛ این امر مهم  در سازگاری با تغییرات جدی ،  باید مورد توجه ویژه  و بازخوانی  قرار گیرد.
   امروز در بسیاری از نقاط کشور بسان سایر مناطق جهان، آب به مقدار زیاد تلف و کمتر از قیمت واقعی عرضه می شود. تفهیم همگانی اهمیت آب و گوشزد خطرات در راه، ترویج صرفه جویی در مصارف، مشارکت وسیع سهم بران آب در بخش های کشاورزی،  صنعت و شهری با همکاری دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی، نهادهای مردمی، انجمن ها و کمیته های ذیربط و حمایت دولت ها می تواند در راهیابی مناسب ترین راه حل ها و چاره جویی ها مفید باشد .
   با آنچه به اجمال اشاره شد می توان  محورهای کلیدی آب در جهان و در ایران را که  در سیاست گذاری ها و برنامه ریزی های توسعه پایدار و تامین نیازهای نسل های آینده  تاثیر گذار است به شرح زیر فهرست کرد:
1. آثرات تغییر اقلیم و گرمتر شدن هوا بر منابع آب ایران :  در این حالت ، تجدید نظر در مدول آبیاری و لحاظ کردن کاهش تولیدات کشاورزی در واحد سطح ، به شوند  افزایش گرما اهمیت ویژه ای خواهد داشت.
2. تهدیدهای روبروی بخش آب :  مانند آلودگی های نفتی، شیمیایی، کودها و سموم دفع آفات، نابسامانی تالاب ها و دریاچه ها نظیر تالاب انزلی و دریاچه ارومیه.
3. لزوم ساماندهی آب های مشترک و مرزی : مانند جمع آوری آب های غرب کشور و هامون ها در بلوچستان.
4. تامین آب مورد نیاز هر انسان به عنوان حق طبیعی و اساسی :  در عین اینکه ارزش آب در جوامع گوناگون سبب رونق بازار و معاملات آب می شود و در بسیاری موارد کشاورزان حقابه های خود را به قیمتی بیش از سود حاصله از تولیدات کشاورزی به مصرف کنندگان شهری می فروشند، نمی توان انسان های تهی دست و محروم را از آب پاک و سالم محروم کرد و به آنها گفت: آب ننوش و بمیر.
5. کاربری آب : امروزه  تنوع سطوح زندگی،  کاربری های گوناگونی را برای آب ایجاد کرده،  بسان آب برای شرب و غذا، آب برای کشاورزی، آب برای صنعت، آب برای باغبانی و شستشوی خودروها و خیابانها و غیره که توسعه طرحهای بازیابی چند باره آبهای مصرف شده  می تواند سبب تخفیف فشارها شود.
6. خصوصی سازی آبها و سامانه ها : اگرچه ممکن است در تصدی گری دولت ، تسهیلات به وجود آورد ؛ ولی پایش سوداگری آب شاید کار آسانی نباشد.
7. بهره وری و ترویج صرفه جویی : از مهد کودک باید شروع شود؛ در مدارس و رسانه ها فرهنگسازی شود و در این راستا به هزینه زیادی برای پشتیبانی فنی و اجرایی نیاز خواهد بود.
8. راندمان آبیاری: مقوله ای که از ابتدای توسعه آب و آبیاری مدرن در ایران، هنوز به جایی نرسیده و راندمان آبیاری در بهترین شبکه های آبیاری کشور بسیار پایین و نامطلوب است.
9. آب ، کالای اقتصادی : آیا آب کالای اقتصادی هست یا نیست و اگر هست حد و مرز و حاشیه آن کجاست؟؟ ارزش آب، قیمت تمام شده و قیمت فرصت چگونه تعریف می شود؟ چگونه قانونی و اجرا می شود؟
10. مدیریت ها : ارزیابی مدیریت ها و نقش آنها در کاهش هزینه های بهره برداری و دستیابی به کمترین قیمت تمام شده چگونه باید باشد تا زیان ناشی ازسوء مدیریت ها، تورم پرسنل، ماشین آلات و ابزار از طریق قیمت تمام شده آب مصرفی شهری و کشاورزی به توده مردم تحمیل نشود.
11. جمعیت : سرانه آب کشور با روند رشد لجام گسیخته جمعیت در حال کاهش است. سرانه آب از 3600 متر مکعب در سال 1357 به 1800 متر مکعب در سال 1387 کاهش پیدا کرده و در سال 1400 به 1300 متر مکعب خواهد رسید. بدیهی است این کاهش ، بر آب کشاورزی و در پی آن بر امنیت غذایی تاثیر خواهد گذاشت.
12. کاهش اراضی کشاورزی : اراضی کشاورزی به شوند (علت) بیابان زایی، فرسایش خاک و توسعه شهرها و ابر شهرها در حال کاهش است و این کاهش بر امنیت غذایی تاثیر منفی دارد.
13. غذا و امنیت غذایی: دسترسی کشورهای در حال توسعه به بازارهای غله جهان ، روز به روز دشوار تر می شود. پیش بینی می شود روزی فرا رسد که غله ای برای فروش در بازار نباشد.
با آنچه گفته شد سرنوشت آینده سامانه های آبی کشور بسان سدهای مخزنی و سدهای انحرافی، شبکه های آب شهری و شبکه های آبیاری موجود و آینده را نمی توان به گونه مجرد و انتزاعی از مصادیق فوق رقم زد. به سخن دیگر، نمی توان فارع از تاثیرات جهانی کم آبی و فشار آن بر بخش کشاورزی جهان، هم چنان در ایران آسوده خاطر به کار مرسوم طراحی و اجرای سدها،  شبکه های شهری و شبکه های آبیاری و زهکشی پرداخت؛ مگر اینکه هشیارانه به بازخوانی اصول و ضوابط طراحی تازه ای در سازگاری با تغییرات در راه، برپایه اصول طرح آمایش سرزمین و به شرط کاهش رشد جمعیت کشورپرداخت .
   یکی از رهیافت ها می تواند تلاش برای برقراری مدیریت پایدار منسجم، یکپارچه و درازمدت آب باشد. در فرایند چنین مدیریتی مقوله های آب شیرین کن ها، آبهای تجدید شونده (آب تازه)  و آبهای بازیابی شده از مصارف قبلی جایگاه خاصی خواهند داشت.
   بدیهی است مدیریت آینده آب در جهان و در ایران با لحاظ کردن نکات پیشین بسیار گران و هزینه  خوار خواهد بود. برای مثال، جایگزینی یک شبکه لوله کشی شهری و یک انشعاب در کانون های مصرف با دو یا چند شبکه لوله کشی برای جداسازی کاربری آب، هزینه بسیار گزاف و بعیدی را تحمیل می کند.
   تا امروز جامعه جهانی به طور نسبی کمترین هزینه را برای تجمیع، انتقال و توزیع آبها متحمل شده، زیرا همه کاربری ها از یک منبع تغذیه شده، ولی در آینده با روند کنونی افزایش جمعیت و توسعه مصرف گرایی، ادامه روند فعلی ممکن نخواهد بود و به تبع آن فشار بر سایر بخش ها به طور قاطع به شبکه های شهری و شبکه های آبیاری تسری خواهد یافت . از همین جهت هشیاری مدیران کشور، کارشناسان، نهادهای تخصصی و مدنی می تواند  دگرگون کننده ،  نو آور و تحول ساز باشد.